વારલી આર્ટ

 

વારલી ચિત્રકળા દક્ષિણ ગુજરાતમાં અને મહારાષ્ટ્રના પર્વતીય વિસ્તારમાં રહેતા વારલી સમાજના લોકોની પરંપરાગત ચિત્રકળા છે. આદિકાળથી ચાલતી આ ચિત્રકળા દેશ વિદેશમાં પ્રચલિત બની છે. તેઓ લગ્ન જેવા પ્રસંગે કે નવું ઘર બનાવતી વખતે સુશોભન તરીકે આ ચિત્રો ઘરની મુખ્ય દિવાલ પર દોરતા હોય છે. લીંપણ વાળી ભીંત પર ચોખાના લોટ અને ગુંદરમાંથી બનાવવામાં આવેલ સફેદ રંગ વડે દોરવામાં આવે છે. હાલના સમયમાં આધુનિકતાને કારણે ધીરે ધીરે આ પ્રથા લુપ્ત થતી ચાલી છે. ત્યારે આ કળાને જીવંત રાખવા માટે મહિલા પ્રોફેસરે ફાર્મ હાઉસની દિવાલ પર વારલી ચિત્રો બનાવ્યા છે.

વર્તમાન સમયમાં જ્યાં એક તરફ લોકો દરેક ઘરોમાં ઓઇલ પેન્ટ કે વિવિધ સિન્થેટિક કલરનો(Warli art of Gujarat) ઉપયોગ કરે છે. 

      પૂરો લેખ વાંચવા માટે    👉 અહી ક્લિક કરો

૧૦ બેગ લેસ ડે: આગ વિના રાંધવું

૧૦ બેગ લેસ ડે: આગ વિના રાંધવું (Fireless Cooking)

આ પ્રવૃત્તિનો મુખ્ય હેતુ બાળકોને રસોઈના પાયાના કૌશલ્યો શીખવવાનો અને હેલ્ધી ફૂડ પ્રત્યે જાગૃત કરવાનો છે.

૧. આ પ્રવૃત્તિની સમજ અને મહત્વ

• આત્મનિર્ભરતા: બાળક પોતાની નાની જરૂરિયાતો (જેમ કે નાસ્તો) જાતે પૂરી કરતા શીખે છે.

• પોષણની સમજ: કયા શાકભાજી કે ફળમાં કયા વિટામિન્સ છે તેની જાણકારી મળે છે.

• ગણિતનો ઉપયોગ: સામગ્રીનું માપ લેવું, વજન કરવું વગેરેમાં વ્યવહારુ ગણિત શીખવા મળે છે.

• સર્જનાત્મકતા: વાનગીને સજાવવી (Garnishing) અને પીરસવાની રીત.

૨. બનાવી શકાય તેવી મુખ્ય વાનગીઓ અને રીત

(A) મિક્સ ફ્રૂટ ચાટ / સલાડ

• સામગ્રી: સફરજન, કેળા, દાડમ, પપૈયું, ચાટ મસાલો, લીંબુનો રસ.

• રીત: બધા ફળોના નાના ટુકડા કરો (પ્લાસ્ટિક કે બુઠ્ઠી છરીથી). તેમાં ચાટ મસાલો અને લીંબુનો રસ ઉમેરી બરાબર મિક્સ કરો.

(B) પૌઆનો ચેવડો (લીલા પૌઆ)

• સામગ્રી: પાતળા પૌઆ, સીંગદાણા, દળેલી ખાંડ, મીઠું, હળદર, લીંબુ, તેલ (થોડું), કોથમીર.

• રીત: પૌઆને સાફ કરી પાણીથી ધોઈ નાખો. પાણી નિતારી લો. તેમાં મીઠું, હળદર, ખાંડ અને લીંબુનો રસ ઉમેરો. ઉપરથી થોડા મસાલેદાર સીંગદાણા અને કોથમીર નાખી સર્વ કરો.

(C) સેન્ડવીચ (વેજીટેબલ/ચીઝ)

• સામગ્રી: બ્રેડની સ્લાઈસ, માખણ, ચટણી, કાકડી, ટામેટા, ચીઝ.

• રીત: બ્રેડ પર માખણ અને ચટણી લગાવો. તેના પર કાકડી અને ટામેટાની સ્લાઈસ ગોઠવો. ઉપર ચીઝ છીણીને મૂકો. બીજી બ્રેડથી ઢાંકી દો.

(D) પૌષ્ટિક સલાડ (Vegetable Salad)

• સામગ્રી: ગાજર, કાકડી, ટામેટા, કોબીજ, બીટ, મીઠું, મરી પાવડર, લીંબુ.

• રીત: ગાજર અને બીટને છીણી લો. કાકડી અને ટામેટાના ઝીણા ટુકડા કરો. આ બધું એક બાઉલમાં ભેગું કરી તેમાં સ્વાદ મુજબ મીઠું, મરી પાવડર અને લીંબુનો રસ ઉમેરો. કોથમીરથી સજાવો.

(E) ફણગાવેલ કઠોળની ભેળ (Sprouted Salad)

• સામગ્રી: ફણગાવેલા મગ કે ચણા, બારીક સુધારેલા કાંદા, ટામેટા, ચાટ મસાલો, લાલ મરચું (થોડું), લીંબુ, કોથમીર.

• રીત: એક બાઉલમાં ફણગાવેલા મગ લો. તેમાં કાંદા, ટામેટા અને મસાલા ઉમેરો. છેલ્લે લીંબુ નીચોવી બરાબર મિક્સ કરો. આ પ્રોટીનથી ભરપૂર નાસ્તો છે.

(F) ચટપટી ભેળ

• સામગ્રી: મમરા, સેવ-મમરાનું મિશ્રણ, બાફેલા બટાકાના ટુકડા (જો ઉપલબ્ધ હોય), કાંદા, ટામેટા, આમલીની ચટણી કે સોસ, લીંબુ, કોથમીર.

• રીત: મોટા વાસણમાં મમરા અને સેવ લો. તેમાં સુધારેલા કાંદા-ટામેટા અને બટાકા ઉમેરો. સ્વાદ મુજબ ચટણી અને લીંબુ નાખી ઝડપથી મિક્સ કરો જેથી મમરા નરમ ન પડી જાય. ઉપરથી સેવ અને કોથમીર ભભરાવો.

૩. સાવચેતી અને સલામતીના મુદ્દા

આગનો ઉપયોગ નથી, તેમ છતાં બાળકોએ નીચેની બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ:

1. સ્વચ્છતા (Hygiene): રસોઈ શરૂ કરતા પહેલા હાથ સાબુથી બરાબર ધોવા.

2. સાધનોનો ઉપયોગ: છરીનો ઉપયોગ ખૂબ જ સાવચેતીથી કરવો. નાના બાળકોએ પ્લાસ્ટિકની કે બુઠ્ઠી છરી વાપરવી.

3. સામગ્રીની શુદ્ધિ: બધા જ ફળો અને શાકભાજી વાપરતા પહેલા સ્વચ્છ પાણીથી ધોઈ લેવા. કઠોળ જો ફણગાવેલા હોય તો તેને પણ એકવાર ધોઈ લેવા.

4. એલર્જી: જો કોઈ બાળકને કોઈ ચોક્કસ વસ્તુ થી એલર્જી હોય તો તેનું ધ્યાન રાખવું.

5. તાજગી: વાસી ખોરાક કે બગડેલા ફળોનો ઉપયોગ ન કરવો.

૪. મૂલ્યાંકન અને પ્રદર્શન

• બાળકોએ બનાવેલી વાનગીઓનું પ્રદર્શન ગોઠવવું.

• સ્વાદ, સ્વચ્છતા અને વાનગીની સજાવટના આધારે પ્રોત્સાહક ઇનામો આપી શકાય.

• બાળકોને પૂછવું કે તેમણે આ પ્રવૃત્તિમાંથી શું નવું શીખ્યું.

10 બેગ લેસ ડે -પરંપરાગત વ્યવસાયકારો

 

ભારતીય અને ખાસ કરીને ગુજરાતી સંસ્કૃતિમાં પરંપરાગત વ્યવસાયો એ માત્ર આજીવિકાનું સાધન નથી, પરંતુ તે આપણો વારસો અને કલા છે. આ વ્યવસાયો પેઢી દર પેઢી વારસામાં મળે છે અને તે ગ્રામીણ અર્થતંત્રના પાયા સમાન છે.

આ વ્યવસાયો અને તેમની વિશેષતાઓ વિશેની વિગતવાર માહિતી નીચે મુજબ છે:

૧. કૃષિ અને પશુપાલન (સૌથી મુખ્ય વ્યવસાય)

ભારત ખેતીપ્રધાન દેશ હોવાથી ખેતી એ સૌથી જૂનો અને પવિત્ર વ્યવસાય માનવામાં આવે છે.

• વિગત: ખેડૂતો ઋતુ મુજબ પાક લે છે. તેની સાથે જોડાયેલો પશુપાલનનો વ્યવસાય દૂધ અને અન્ય ડેરી ઉત્પાદનો પૂરા પાડે છે.

• મહત્વ: આ વ્યવસાય દેશની ખાદ્ય સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરે છે.

૨. કુંભારકામ (માટીકામ)

• વિગત: ચાકડા પર માટીમાંથી માટલાં, કોડિયાં, કલાત્મક વાસણો અને રમકડાં બનાવવાનો વ્યવસાય.

• વિશેષતા: ઉનાળામાં ઠંડક આપતા માટલાં અને દિવાળીમાં વપરાતા કોડિયાં આજે પણ એટલા જ લોકપ્રિય છે.

૩. સુથારીકામ (કાષ્ટકલા)

• વિગત: લાકડામાંથી ઘરનું ફર્નિચર, દરવાજા, બારીઓ અને ખેતીના ઓજારો (જેમ કે હળ) બનાવવાનો વ્યવસાય.

• કલા: જૂના જમાનામાં લાકડા પર કરવામાં આવતું કોતરણીકામ આજે પણ ભવ્ય હવેલીઓમાં જોવા મળે છે.

૪. લુહારીકામ (ધાતુકામ)

• વિગત: લોખંડને તપાવીને તેને ટીપીને પાવડા, કોદાળી, દાતરડાં જેવા ખેતીના ઓજારો અને ઘરગથ્થુ વસ્તુઓ બનાવવી.

• મહત્વ: આ વ્યવસાય અન્ય તમામ વ્યવસાયોને જરૂરી સાધનો પૂરા પાડે છે.

૫. વણાટકામ અને હસ્તકલા (કાપડ ઉદ્યોગ)

ગુજરાત તેના કાપડ અને વણાટકામ માટે વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે.

• પટોળા (પાટણ): જેની ભાત બંને બાજુ સરખી હોય છે.

• બાંધણી (જામનગર/જેતપુર): રંગબેરંગી ટપકાંવાળી ડિઝાઇન.

• ખાદી: રેંટિયા દ્વારા સૂતર કાંતીને બનાવવામાં આવતું કાપડ.

૬. સોનીકામ (અલંકાર કલા)

• વિગત: સોના, ચાંદી અને હીરા-ઝવેરાતમાંથી ઘરેણાં બનાવવાનો વ્યવસાય.

• વિશેષતા: ભારતીય સ્ત્રીઓના શણગારમાં આ વ્યવસાયનું યોગદાન અત્યંત મહત્વનું છે.

૭. ચર્મકામ (ચામડાનો વ્યવસાય)

• વિગત: પગરખાં (મોજડી), થેલા અને અન્ય ચામડાની વસ્તુઓ બનાવવી.

• વિશેષતા: કચ્છની ભરતકામ વાળી મોજડીઓ આજે પણ વિશ્વભરમાં વખણાય છે.

---

પરંપરાગત વ્યવસાયોનું મહત્વ:

1. સ્વદેશી અને ઇકો-ફ્રેન્ડલી: આ વ્યવસાયોમાં મોટે ભાગે કુદરતી સંસાધનોનો ઉપયોગ થાય છે.

2. રોજગારી: ગ્રામીણ સ્તરે લાખો લોકોને રોજગાર આપે છે.

3. કૌશલ્યનો વારસો: આ વ્યવસાયો દ્વારા આપણી પ્રાચીન કલા અને સંસ્કૃતિ જીવંત રહે છે.

આ માહિતી પરથી આપણે સમજી શકીએ છીએ કે કેમ NEP 2020 માં આ વ્યવસાયોને 'પૂર્વ વ્યાવસાયિક શિક્ષણ' માં સ્થાન આપીને નવી પેઢીને તેનાથી માહિતગાર કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.

10 બેગ લેસ ડે -સ્થાનિક કક્ષાએ પ્રવૃતી નું આયોજન

 થાનગઢ (Thangadh) એ સૌરાષ્ટ્રનું અને ખાસ કરીને સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાનું મહત્વનું ઔદ્યોગિક કેન્દ્ર છે. થાનગઢ તેની સિરામિક ઇન્ડસ્ટ્રી (Ceramic Industry) માટે વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે. તેથી, ત્યાંની સ્થાનિક પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને વોકેશનલ (વ્યવસાયિક) પ્રવૃત્તિઓનું આયોજન નીચે મુજબ કરી શકાય:

---

1. સિરામિક અને માટીકામ (Ceramic & Pottery)

થાનગઢની ઓળખ જ માટી છે, તેથી આ સૌથી શ્રેષ્ઠ પ્રવૃત્તિ બની શકે.

• ટેરાકોટા આર્ટ: બાળકોને માટીમાંથી રમકડાં, સુશોભનની વસ્તુઓ કે માટીના દીવા બનાવતા શીખવવું.

• મોલ્ડ મેકિંગ: સિરામિક ફેક્ટરીમાં વપરાતા પી.ઓ.પી (POP) ના બીબાં (Moulds) કેવી રીતે બને છે તેની પ્રાથમિક સમજ.

• પેઇન્ટિંગ ઓન સિરામિક: કપ-રકાબી કે ટાઇલ્સ પર કલર કામ કરવાની કળા.

• મુલાકાત: કોઈ સ્થાનિક સિરામિક યુનિટ કે 'ચાકડા' પર કામ કરતા કુંભારની મુલાકાત.

2. ઇલેક્ટ્રિકલ કૌશલ્ય (Electrical Skills)

સિરામિક ઉદ્યોગમાં મશીનરી અને ઇલેક્ટ્રિક પેનલ્સનો મોટો ઉપયોગ થાય છે.

• બેઝિક વાયરિંગ: સ્વીચબોર્ડ કનેક્શન અને હોલ્ડર ફિટિંગ શીખવવું.

• ઇન્સ્યુલેટરની સમજ: થાનગઢમાં હાઈ-વોલ્ટેજ ઇન્સ્યુલેટર્સ બને છે, તેના વિશે અને વીજળી સુરક્ષા વિશે જાણકારી આપવી.

 3. સ્થાનિક ભૂસ્તરશાસ્ત્ર અને ખનિજ (Geology & Minerals)

થાનગઢની આસપાસની જમીન ખનિજોથી ભરપૂર છે.

• માટીના પ્રકારો: ફાયર ક્લે (Fire Clay), ચાઇના ક્લે અને રેતીના પ્રકારો વિશે પ્રાયોગિક માહિતી.

• ખનિજ ઓળખ: આસપાસના વિસ્તારમાંથી અલગ-અલગ પથ્થરો અને માટી એકઠી કરી તેનું 'મિની મ્યુઝિયમ' બનાવવું.

4. લોકકલા અને સંસ્કૃતિ (Folk Art & Culture)

થાનગઢ અને ચોટીલા પંથક લોકસાહિત્ય અને ભક્તિભાવ માટે જાણીતો છે.

• ભરતકામ અને હસ્તકલા: સ્થાનિક બહેનો દ્વારા થતું ભરતકામ કે મોતીકામ શીખવવું.

• તરણેતરનો મેળો થીમ: તરણેતરનો મેળો નજીકમાં જ ભરાય છે, તેથી છત્રી ગૂંથવાની કળા કે પરંપરાગત પોશાક વિશે પ્રોજેક્ટ.

5. વેપાર અને એકાઉન્ટિંગ (Business Literacy)

• લોજિસ્ટિક્સની સમજ: થાનગઢથી માલ કેવી રીતે બહાર મોકલવામાં આવે છે (ટ્રાન્સપોર્ટ અને પેકિંગ) તેની સમજ.

• નાના વેપારનું ગણિત: ફેક્ટરીના મજૂરોનો પગાર કે કાચા માલના બિલ બનાવવાની પ્રેક્ટિસ.

• થાનગઢની વિશેષતા એવી 'માટીકામ અને સિરામિક આર્ટ' વિષય પર આધારિત ૧૦ દિવસનું વિગતવાર પ્લાનિંગ નીચે મુજબ છે. આ પ્રવૃત્તિઓ બાળકોને સ્થાનિક ઉદ્યોગ અને કળા સાથે જોડશે.

  ---

  થીમ: "માટીની મિરાત" (થાનગઢ સ્પેશિયલ સિરામિક અને માટીકામ)

  દિવસ	પ્રવૃત્તિનું નામ	વિગતવાર માહિતી
  દિવસ 1	માટીની ઓળખ	થાનગઢમાં મળતી અલગ-અલગ માટી (Fire Clay, China Clay, ખારી માટી) એકઠી કરવી અને તેના ગુણધર્મો સમજવા.
  દિવસ 2	નિષ્ણાતની મુલાકાત	કોઈ સ્થાનિક કુંભાર અથવા સિરામિક કારીગરને શાળામાં બોલાવવા અને જીવંત પ્રદર્શન (Live Demo) નિહાળવું.
  દિવસ 3	હસ્તકલા (Hand Modeling)	ચાકડા વગર, માત્ર હાથથી માટીના નાના રમકડાં, ફળ-ફૂલ કે પક્ષીઓ બનાવવા.
  દિવસ 4	બીબાં કામ (Moulding)	પી.ઓ.પી. (POP) ના બીબાંનો ઉપયોગ કરીને સાબુદાની કે નાની પ્લેટ જેવી વસ્તુઓ બનાવતા શીખવું.
  દિવસ 5	ફેક્ટરી મુલાકાત	નજીકની કોઈ સિરામિક ફેક્ટરીની મુલાકાત લેવી. કાચા માલથી લઈને ભઠ્ઠી (Kiln) સુધીની પ્રક્રિયા જોવી.
  દિવસ 6	ચિત્રકામ (Pottery Painting)	તૈયાર માટીના કોડિયા અથવા કપ પર વિવિધ રંગો અને ડિઝાઈન બનાવવી.
  દિવસ 7	ગ્લેઝિંગની સમજ	સિરામિક વસ્તુઓ પર ચમક (Glaze) કેવી રીતે આવે છે તેના વિશે શિક્ષક પાસેથી પ્રેક્ટિકલ માહિતી મેળવવી.
  દિવસ 8	માર્કેટિંગ અને વેચાણ	બનાવેલી વસ્તુઓની કિંમત નક્કી કરવી અને તેનું વેચાણ કેવી રીતે થઈ શકે તેનું નાટક (Role Play) કરવું.
  દિવસ 9	પર્યાવરણ અને સિરામિક	સિરામિક વેસ્ટ (તૂટેલી ટાઇલ્સ) માંથી મોઝેક આર્ટ (ટુકડા જોડીને ચિત્ર બનાવવું) શીખવું.
  દિવસ 10	પ્રદર્શન: "મારો થાનગઢ, મારો ઉદ્યોગ"	બાળકોએ બનાવેલી તમામ વસ્તુઓનું પ્રદર્શન યોજવું અને વાલીઓને આમંત્રિત કરવા.

પૂર્વ વ્યાવસાયિક શિક્ષણ

 

પ્રિ-વોકેશનલ ટ્રેનિંગ: 

૧૦ બેગલેસ ડેઝ (10 Bagless Days) એ ભારતની નવી શિક્ષણ નીતિ (NEP 2020) અંતર્ગત લેવામાં આવેલો એક ખૂબ જ પ્રશંસનીય નિર્ણય છે. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય બાળકોને માત્ર પુસ્તકિયા જ્ઞાન પૂરતું મર્યાદિત ન રાખીને તેમને વ્યવહારુ કૌશલ્યો શીખવવાનો છે.

મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય

આ દિવસોનો હેતુ વિદ્યાર્થીઓને શાળાના ભારણથી મુક્ત કરી, આનંદદાયક રીતે કંઈક નવું શીખવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવાનો છે. તે બાળકોમાં 'સ્કિલ ઇન્ડિયા' અભિયાન હેઠળ કૌશલ્ય વિકાસ (Skill Development) પર ભાર મૂકે છે.

૧૦ બેગલેસ ડેઝની ખાસિયતો

• કોના માટે?: મુખ્યત્વે ધોરણ ૬ થી ૮ ના વિદ્યાર્થીઓ માટે આ આયોજન કરવામાં આવે છે.

• પ્રવૃત્તિઓ: આ ૧૦ દિવસો દરમિયાન વિદ્યાર્થીઓ સ્કૂલ બેગ વગર શાળાએ જાય છે અને વિવિધ પ્રાયોગિક પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લે છે.

• વ્યવસાયિક જ્ઞાન: સ્થાનિક કારીગરો અને વ્યવસાયો સાથે મુલાકાત કરાવીને બાળકોને અલગ-અલગ વ્યવસાયોનું પ્રત્યક્ષ જ્ઞાન આપવામાં આવે છે.

પ્રાથમિક શાળામાં પ્રિ-વોકેશનલ તાલીમનું મહત્વ:

1. જીવનકૌશલ્ય નો વિકાસ:

• બાળકોમાં તર્કશક્તિ અને પ્રયોગશીલતા વિકસે.

• નાના ઉદ્યોગો અને વ્યવસાય માટે સમજણ મળવી.

• સ્વ-નિર્ભરતા અને આત્મવિશ્વાસનો વિકાસ.

2. સામૂહિક કાર્ય  ની સમજણ:

• જૂથમાં કામ કરવાની ટેવ પડે.

• પરસ્પર સહકાર અને સંદેશાવ્યવહારના કૌશલ્યો વિકસે.

3. સહજ શીખવાની પદ્ધતિ:

• પુસ્તકીય જ્ઞાનને પ્રયોગ દ્વારા અનુભવતા શીખી શકે.

• જાતે કાર્ય કરવાની ટેવ પડે.

4. ભવિષ્ય માટે તકો:

• વ્યવસાયલક્ષી શિક્ષણ માટે મજબૂત પાયો બની શકે.

• વિવિધ વ્યવસાયોની ઓળખ અને સંભાવનાઓ વિશેની સમજણ મળે

વિવિધ પ્રિ-વોકેશનલ તાલીમ પ્રવૃત્તિઓ:

1. કૃષિ અને બાગાયત પ્રવૃત્તિઓ

• શાળાના પરિસરમાં ઉછેર માટે છોડ લગાવવી.

• સૂકી પાંદળીઓ અને રસોડાના કચરાનું ખાતર બનાવવું.

• સૂક્ષ્મ ખેતી અને હાઇડ્રોપોનિક્સનું પ્રાથમિક જ્ઞાન.

• પાણી અને જમીન સંરક્ષણની પદ્ધતિઓ.

2. હસ્તકલા અને કળા કાર્યશાળાઓ

• માટીમાંથી મૂર્તિઓ અથવા રમકડાં બનાવવાનું શીખવું.

• હાથવણાટની ટેક્નિક (કાપડથી થેલી, કાંસકા).

• રીસાયકલિંગ પ્રોજેક્ટ (કાગળમાંથી શણગારની વસ્તુઓ બનાવવી).

3. નાના વ્યવસાયલક્ષી શૈક્ષણિક પ્રયોગો

• મીઠાઈ, નાસ્તા કે પેપર બેગ બનાવવાની તાલીમ.

• નાની બજાર વ્યવસ્થાપન પ્રથા – શાળાના મેદાનમાં બજારથી નાની વસ્તુઓ વેચવાનું અભ્યાસપ્રવૃત્તિ.

• મોબાઇલ રિપેરિંગ, વિજ્ઞાન પ્રયોગો, અથવા નાના હસ્તઉદ્યોગોની જાણકારી.

4. ટેકનિકલ અને વૈજ્ઞાનિક પ્રવૃત્તિઓ

• પાણી બચાવવાની ટેક્નિક, ઇલેક્ટ્રિક કનેક્શન વિશે જ્ઞાન.

• સાધન-ઉપકરણોનું સામાન્ય જ્ઞાન અને નાની મરામત.

• સાદા અને વપરાશલક્ષી મશીનોની કામગીરી વિશેની જાણકારી.

5. પર્યાવરણલક્ષી પ્રવૃત્તિઓ

• પર્યાવરણ અનુકૂળ હસ્તકલા અને પ્રોજેક્ટ્સ.

• ઝીરો વેસ્ટ વ્યવસ્થાપન.

• જૈવિક ખેતી અને પ્લાસ્ટિક મુક્ત અભિયાન.

ફાયદાઓ

• તણાવમાં ઘટાડો: બેગ વગર શાળાએ જવાથી બાળકોમાં ભણતરનો બોજ ઓછો થાય છે.

• રસની ઓળખ: બાળકને નાનપણથી જ ખબર પડે છે કે તેને કયા વિષય કે કૌશલ્યમાં વધુ રસ છે.

• આત્મનિર્ભરતા: નાના-મોટા ઘરગથ્થુ કામો કે વ્યવસાયો વિશે જાણીને બાળકો આત્મનિર્ભર બનવા પ્રેરાય છે.

• ટીમ વર્ક: જૂથમાં પ્રવૃત્તિઓ કરવાથી બાળકોમાં સહકારની ભાવના વધે છે.

---

નોંધ: આ દિવસો સળંગ ૧૦ દિવસ અથવા આખા વર્ષ દરમિયાન ટુકડાઓમાં (જેમ કે દર મહિનાના કોઈ શનિવારે) યોજી શકાય છે. 

 10 દિવસનું પ્રવૃત્તિ ટેબલ

ધોરણ 6 થી 8 ના વિદ્યાર્થીઓ માટે 10 બેગલેસ ડેઝનું એક આદર્શ ટાઈમ-ટેબલ અને પ્રવૃત્તિઓના આઈડિયાઝ નીચે મુજબ છે. તમે તમારી શાળાની સુવિધા મુજબ આમાં ફેરફાર કરી શકો છો.

દિવસ	થીમ (વિષય)	પ્રવૃત્તિનો પ્રકાર
દિવસ 1	સ્થાનિક કારીગરી	કુંભાર, સુથાર કે લુહારની મુલાકાત અને તેમના ઓજારો વિશે સમજ.
દિવસ 2	કૃષિ અને પ્રકૃતિ	બાગકામ (Gardening), છોડ રોપવા અને ખાતર વિશે માહિતી મેળવવી.
દિવસ 3	નાણાકીય સાક્ષરતા	બેંક અથવા પોસ્ટ ઓફિસની મુલાકાત (ફોર્મ ભરતા શીખવું).
દિવસ 4	કલા અને હસ્તકલા	વેસ્ટમાંથી બેસ્ટ બનાવવું, પેપર મેશી અથવા પેઇન્ટિંગ વર્કશોપ.
દિવસ 5	ટેકનિકલ કૌશલ્ય	ઈલેક્ટ્રિકલ બોર્ડ, બલ્બ બદલવો કે સાદા વાયરિંગની સમજ (નિષ્ણાતની દેખરેખમાં).
દિવસ 6	રસોઈ કલા	ગેસ વગરની રસોઈ (Fireless Cooking) - સલાડ, સેન્ડવીચ કે શરબત બનાવવું.
દિવસ 7	સેવા અને સુરક્ષા	પોલીસ સ્ટેશન અથવા ફાયર સ્ટેશનની મુલાકાત.
દિવસ 8	પરંપરાગત રમતો	ગિલ્લી-દંડા, લંગડી, સતોડિયું જેવી જૂની રમતો રમવી.
દિવસ 9	સાંસ્કૃતિક વારસો	નજીકના ઐતિહાસિક સ્થળ કે મ્યુઝિયમની મુલાકાત અને અહેવાલ લેખન.
દિવસ 10	પ્રદર્શન અને ઉત્સવ	નવ દિવસ દરમિયાન બનાવેલી વસ્તુઓનું પ્રદર્શન અને સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમ.

પ્રવૃત્તિઓ માટેના ખાસ આઈડિયાઝ 

1. "હું પણ બેંકર": શાળામાં જ એક નકલી બેંક બનાવો. બાળકોને કેશિયર, મેનેજર અને ગ્રાહક બનાવો. તેમને ચેક લખતા અને સ્લિપ ભરતા શીખવો.

2. કાપડની થેલી બનાવો: પર્યાવરણ બચાવવા માટે જૂના કપડામાંથી થેલી બનાવતા શીખવો.

3. ફર્સ્ટ એડ (પ્રાથમિક સારવાર) તાલીમ: કોઈ નર્સ કે ડોક્ટરને બોલાવી પાટા-પિંડી કેવી રીતે કરવી અને ઈમરજન્સીમાં શું કરવું તેની તાલીમ અપાવો.

નકશા વાચન: તમારા ગામ કે શહેરનો નકશો દોરવો અને દિશાઓ શોધવાની રમત રમાડવી.    

વ્યાવસાયિક શિક્ષણના પ્રભાવી અધ્યાપન માટેના મુખ્ય સિદ્ધાંતો

     વ્યાવસાયિક શિક્ષણ (Vocational Education) એ માત્ર પુસ્તકિય જ્ઞાન નથી, પરંતુ કૌશલ્ય અને રોજગારલક્ષી તાલીમ પર આધારિત છે. તેનું અધ્યાપન શાસ્ત્ર (Pedagogy) સામાન્ય શિક્ષણ કરતા અલગ હોય છે.

વ્યાવસાયિક શિક્ષણના પ્રભાવી અધ્યાપન માટેના મુખ્ય સિદ્ધાંતો નીચે મુજબ છે:

૧. 'કરતા શીખવું' નો સિદ્ધાંત (Learning by Doing)

આ વ્યાવસાયિક શિક્ષણનો સૌથી પાયાનો સિદ્ધાંત છે. વિદ્યાર્થી માત્ર સાંભળીને કે વાંચીને નહીં, પણ પોતાના હાથે કામ કરીને (Hands-on experience) શીખે છે.

• મહત્વ: આનાથી આત્મવિશ્વાસ વધે છે અને કૌશલ્યમાં ચોકસાઈ આવે છે.

૨. સિદ્ધાંત અને પ્રાયોગિક કાર્યનો સમન્વય (Integration of Theory and Practice)

વ્યાવસાયિક શિક્ષણમાં જે થિયરી વર્ગખંડમાં ભણાવવામાં આવે, તેનું તરત જ પ્રયોગશાળા કે વર્કશોપમાં અમલીકરણ થવું જોઈએ.

• ઉદાહરણ: જો ઈલેક્ટ્રિશિયનને 'સર્કિટ' વિશે ભણાવવામાં આવે, તો તેણે તરત જ વાસ્તવિક સર્કિટ બનાવીને જોવી જોઈએ.

૩. ઉદ્યોગ-કેન્દ્રિત અભિગમ (Industry-Centric Approach)

શિક્ષણ એવું હોવું જોઈએ જે વર્તમાન બજાર અને ઉદ્યોગોની જરૂરિયાતોને સંતોષે.

• અમલીકરણ: અભ્યાસક્રમમાં ઉદ્યોગોના નિષ્ણાતોની સલાહ લેવી અને નવી ટેકનોલોજીનો સમાવેશ કરવો.

૪. ક્ષમતા-આધારિત તાલીમ (Competency-Based Training - CBT)

અહીં સમય કરતા 'ક્ષમતા' પર વધુ ધ્યાન આપવામાં આવે છે. દરેક વિદ્યાર્થી પોતાની શીખવાની ગતિએ આગળ વધે છે, જ્યાં સુધી તે કોઈ ચોક્કસ કામમાં માહેર (Expert) ન થઈ જાય.

• લક્ષ્ય: માત્ર પ્રમાણપત્ર મેળવવું નહીં, પણ કાર્યમાં નિપુણતા મેળવવી.

૫. વાસ્તવિક કાર્યસ્થળનો અનુભવ (Workplace Simulation)

શિક્ષણ સંસ્થામાં જ એવું વાતાવરણ ઊભું કરવું જે વાસ્તવિક ઓફિસ કે ફેક્ટરી જેવું હોય.

• લાભ: આનાથી વિદ્યાર્થી જ્યારે ખરેખર નોકરી પર જાય છે, ત્યારે તેને નવું વાતાવરણ અજાણ્યું લાગતું નથી.

૬. મૃદુ કૌશલ્યોનો વિકાસ (Soft Skills Development)

માત્ર ટેકનિકલ જ્ઞાન પૂરતું નથી. વ્યાવસાયિક શિક્ષણમાં વાતચીત કરવાની કળા (Communication), ટીમવર્ક, સમય પાલન અને વ્યાવસાયિક નૈતિકતા (Ethics) શીખવવી પણ એટલી જ જરૂરી છે.

૭. સતત અને સર્વગ્રાહી મૂલ્યાંકન (Continuous Evaluation)

અહીં વર્ષના અંતે લેવાતી એક પરીક્ષાને બદલે, વિદ્યાર્થીના રોજિંદા પ્રદર્શન અને પ્રોજેક્ટ્સનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે. આમાં 'ફીડબેક' ખૂબ મહત્વનો ભાગ ભજવે છે.

વાંચન ,લેખન,ગણન નું પેપર

 

વાક્ય વાંચન કાર્ડ